کیفیت مکان سوم و نقش آن در بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی مطالعه موردی: فضای عمومی ارگ کریم‌خان شیراز

مقدمه

ویژگی‌های شیوۀ زندگی مدرن ایجاب می‌کند که افراد به جز مکان‌های اول (خانه) و دوم (محل کار)، مکان‌های دیگری برای گذران وقت، زدودن تنش های زندگی روزمره، و تقویت روابط اجتماعی داشته باشند. به چنین مکان‌هایی مکان سوم می گویند که طیف وسیعی از مکان‌ها را در برمی گیرد. به عنوان مثال، پارک‌ها، کافی‌شاپ‌ها، باشگاه‌های ورزشی، مراکز تفریحی، مراکز خرید، رستوران‌ها و غیره. فضاهای شهری عمومی از جمله مکان‌های سوم مهمی هستند که در عین ساده و بی‌تکلف بودن، برای گذران اوقات فراغت مقرون به صرفه هستند و عموم شهروندان می‌توانند از آنها استفاده نمایند. علاوه بر ارتقاء سطح بهزیستی ذهنی و احساسی، به نظر می‌رسد مکان‌های سوم می‌توانند کیفیت تجربه خودشناسی را - که با اصطلاح «اصالت وجودی» مفهوم‌پردازی شده است- بهبود ببخشند. قابل ذکر است که ارتباط مکان‌های سوم با کیفیت زندگی، رفاه، بهزیستی و سایر موضوعات مشابه کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. به ویژه این که تحقیقات در زمینۀ اثر کیفیت مکان سوم بر بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی بسیار نادر و محدود است. نظر به اهمیت موضوع، مطالعه‌ی حاضر به بررسی اثر کیفیت مکان سوم بر بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی پرداخته است و در این راستا، فضای عمومی ارگ کریم‌خان شیراز به عنوان مطالعه‌ی موردی در نظر گرفته شده است.



روش تحقیق

پژوهش حاضر در زمره‌ی تحقیقات کاربردی و توصیفی- تحلیلی است که با انجام مطالعه‌ای پیرامون کیفیت فضای عمومی ارگ کریم‌خان شیراز، به بررسی کیفیت مکان سوم و نقش آن در بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی پرداخته است. به منظور گردآوری اطلاعات و داده‌های مورد نیاز تحقیق، افزون بر مطالعات کتابخانه‌ای از روش میدانی - پرسشنامه استفاده شده است. جامعه آماری تحقیق افراد 18 ساله و بزرگتر ساکن در شهر شیراز است که با هدف بهره‌مندی از کارکردهای مکان سوم، حداقل یک بار در فضای عمومی پیرامون ارگ کریم‌خان حضور داشته‌اند. تکمیل پرسشنامه در محیط ارگ کریم‌خان طی فرایند نمونه‌گیری تصادفی ساده صورت گرفته است. در مجموع، تعداد 410 پرسشنامه تکمیل شد که از این تعداد، داده‌های حاصل از 390 پرسشنامه معتبر و قابل استفاده بود. پرسشنامه‌ی تحقیق شامل سؤالاتی پیرامون مشخصات عمومی افراد و دیدگاه آنها در مورد گویه‌های مربوط به متغیرهای اصلی تحقیق یعنی کیفیت مکان سوم، بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی بود. در این مطالعه، «کیفیت مکان سوم» به صورت یک سازه سه بُعدی شامل «کالبد و عملکرد»، «اجتماع‌پذیری و پیاده‌مداری» و «زیبایی و معنا» مفهوم‌پردازی شده است که هر یک از ابعاد مذکور به ترتیب از طریق 7، 5 و 4 گویه، تعریف عملیاتی شده‌اند. متغیرهای «بهزیستی ذهنی» و «اصالت وجودی» نیز به ترتیب بر اساس 6 و 5 گویه تعریف شده‌اند. . تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS و آزمون‌های آماری شامل ضرایب همبستگی، تحلیل رگرسیون چندگانه، تحلیل واریانس یکطرفه و آزمون T تک‌نمونه‌ای انجام شده است.



بحث و یافته ها

یافته‌های پژوهش نشان داد که کیفیت مکان سوم در هر یک از ابعاد سه‌گانۀ آن از سطح متوسط بالاتر است. سطح بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی نیز بالاتر از سطح متوسط ارزیابی شد. اثر کیفیت مکان سوم بر بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی با استفاده از تحلیل رگرسیون چندگانه بررسی شد. نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون نشان داد که کیفیت مکان سوم با ضریب رگرسیون 767/0 و ضریب تعیین تعدیل شدۀ 585/0، اثر مثبت و معناداری بر بهزیستی ذهنی افراد دارد و 5/58 درصد از واریانس بهزیستی ذهنی به وسیلۀ واریانس کیفیت مکان سوم قابل تبیین است. قابل ذکر است که در میان ابعاد سه‌گانۀ کیفیت مکان سوم، «کالبد و عملکرد» با ضریب بتای استاندارد 558/0 بیشترین اثر را بر بهزیستی ذهنی دارد. یافته‌های همچنین نشان داد که کیفیت مکان سوم با ضریب رگرسیون 681/0، اثر مثبت و معناداری بر اصالت وجودی دارد و 46 درصد از واریانس اصالت وجودی را تبیین می-کند. بر اساس نتایج، بین ضرایب اثر متغیرهای مستقل یعنی ابعاد سه‌گانۀ کیفیت مکان سوم به لحاظ آماری تفاوت معناداری وجود ندارد. نتایج تحلیل واریانس یکطرفه نشان داد که بین فراوانی حضور در مکان و بهزیستی ذهنی رابطه معناداری وجود دارد، به طوری که سطح بهزیستی ذهنی در گروهی که بیش از ده بار تجربه‌ی حضور در محیط ارگ کریم‌خان داشته‌اند، با سایر گروه‌ها تفاوت معناداری دارد و از آنها بالاتر است. در مورد متغیر اصالت وجودی نیز نتایج نشان داد که بین گروه افرادی که بیش از ده بار در محیط ارگ کریم‌خان حضور داشته‌اند با گروه‌های یک بار حضور و سه تا پنج بار حضور تفاوت معناداری وجود دارد، به طوری که مقدار میانگین متغیر اصالت وجودی در گروه بیش از ده بار بازدید، نسبت به دو گروه دیگر بیشتر است.



نتیجه گیری

به عنوان یک نمونۀ جالب از مکان‌های سوم، در این پژوهش، محوطۀ اطراف ارگ کریمخان شیراز مطالعه شد و اثر آن بر بهزیستی ذهنی و اصالت وجودی مورد تأیید قرار گرفت. همان طور که اشاره شد، مکان‌های سوم طیف وسیعی از مکان‌ها با مقیاس‌ها و عملکردهای مختلف را در بر می‌گیرند. مدیریت برخی از این مکان‌ها شخصی و خصوصی است مانند مراکز خرید، کافه‌ها، باشگاه-ها، رستوران‌ها و نظایر آنها. در مقابل، گروهی از مکان‌های سوم، فضاهای شهری عمومی هستند که مدیریت آنها منتسب به نهادهای عمومی مانند شهرداری است. درجۀ شمول کاربران این فضاهای عمومی در مقایسه با سایر مکان‌های سوم که به آنها اشاره شد، بسیار گسترده‌تر است، به طوری که مردم از اقشار مختلف اجتماعی-اقتصادی بدون هیچ گونه منع خاصی و اغلب بدون پرداخت هزینه می‌توانند به راحتی از آنها استفاده نمایند. چنین فضاهایی به ویژه از منظر ارتقاء کیفیت زندگی و عدالت اجتماعی بسیار ارزشمند هستند. با توجه به یافته‌های این پژوهش، ارتقای کیفیت محیط و بهبود دسترسی به فضاهای شهری عمومی از جمله فضای پیرامون ارگ کریم‌خان شیراز پیشنهاد می‌شود.