بررسی و نقد مبانی معرفتی مکتب پدیدارشناسی با تأکید بر علم جغرافیا

نوع مقاله: بنیادی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیای سیاسی، دانشکدة جغرافیا، دانشگاه تهران

2 دانش‌آموختۀ دکتری جغرافیای سیاسی، دانشکدة جغرافیا، دانشگاه تهران

چکیده

پدیدارشناسی یکی از مکاتب مهم فلسفی در حوزه‌های مختلف علمی به‌ویژه در علوم انسانی، جغرافیا و خاصه در جغرافیای انسانی است. این رویکرد درپی درک و شهود مستقیم و بدون واسطۀ اشیا و پدیده‌هاست و برای این منظور، به نفی فرضیه‌ها، مقولات و پیش‌فرض‌ها می‌پردازد؛ بنابراین از این منظر، پدیدارشناسی رویکردی واقع‌گرایانه و بلکه تجربی به واقعیات محسوب می‌شود و نوعی نگرش پوزیتیویستی، البته با محتوا و روشی متفاوت با پوزیتیویسم سنتی، به‌حساب می‌آید. بنابراین، برحسب ظاهر، این سنت فلسفی و علمی را باید در زمرۀ دیدگاه واقع‌گرایی قرار داد؛ لیکن به‌دلیل وجود رگه‌های بارزی از اصالت معنا، به‌ویژه تعلیق واقعیات جهان خارج و حتی حذف آن به‌مثابة موجودیتی مستقل از ذهن و تأکید کامل بر ماهیت پدیداری واقعیات و سرانجام به‌دلیل اتکا بر شیوۀ تجربۀ شهودی، به‌رغم برخی خصیصه‌های واقع‌گرایی، این رویکرد را باید در ردیف دیدگاه‌های ایدئالیستی طبقه‌بندی کرد. لیکن با وجود جنبۀ مثبت این رویکرد، یعنی تجربۀ زنده و بی‌واسطۀ اشیا و پدیده‌ها، این رویکرد دچار برخی نارسایی‌های معرفت‌شناختی است که امکان به‌کارگیری آن‌ را به‌مثابة رهیافت علمی در حوزۀ دانش جغرافیا با مشکلات جدی مواجه می‌کند و از این رو، فاقد قابلیت‌های لازم برای استفاده در حوزۀ پژوهش‌های رشته‌های علوم اجتماعی و ازجمله جغرافیا به‌مثابة رویکرد و روشی «علمی» است. هدف اصلی این مقاله که با رویکردی واقع‌گرایانه با نگرش عقلانیت انتقادی به‌نگارش درآمده، بررسی و واکاوی این مطلب از منظر تحلیل‌های منطقی و معرفت‌شناختی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Critical Review of Epistemological Principles of Phenomenology with an Emphasis on Geography

نویسندگان [English]

  • Mahmoud Vasegh 1
  • Ahad Mohammadi 2
  • Javad Heshmati 2
1 Assistant Professor of Geography, University of Tehran, Tehran, Iran
2 PhD Candidate in Political Geography, Faculty of Geography, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Introduction
Phenomenology is one of the dominant philosophical schools that gradually entered the western philosophy in the late 19th century, and then attention has been paid to different scientific domains particularly in humanities, geography and human geography. Phenomenology is the study or recognition of phenomena and the phenomena consists of everything that appears to the mind. In other words, phenomenology is direct perception and intuition, without the intermediary of objects and phenomena. The purpose of the mediator in knowing everything is the conventional philosophical and scientific hypotheses, theories, categories and templates, and particular pre-assumptions of the reader. Knowing anything without using conventional formats will be possible only through direct intuition of nature. Thus, this approach seeks direct intuition of objects and phenomena, and in this regard refuses the hypotheses, categories and pre-assumptions. Therefore, phenomenology is considered as a realistic but experimental approach toward realities. Thus, seemingly this traditional philosophy of science must be classified under the realistic viewpoint. Nevertheless, due to emphasis of the school on suspending the realities of external world, as a mind-independent character and full emphasis on phenomenological character of realities, subjective character of phenomena, and eventually due to the phenomenological tradition relying on the intuitive experience approach, against some realistic attributes, this traditional philosophy of science must be classified under the realistic viewpoint. Nevertheless, regardless of positive aspect of this approach, with immediate experience of objects and phenomena, the approach mentioned above has some basic and epistemological insufficiency which will encounter serious hardships as a scientific approach in the geography domain. Therefore, it lacks the efficiency and required capabilities in the study fields related to social science, and particularly geography, as a “scientific” approach and methodology. The main objective of this study is to analyze this issue from the viewpoint of logical and epistemological analyses.
Methodology
The present study with philosophy and logical nature is among the fundamental and theoretical research. This study is based on descriptive and analytical method (logical) and its analysis is conducted based on logical reasoning and arguments. Therefore, discussions and matters are considered in the series of documentaries. 
Results and discussion
Across the last few decades, the philosophy of phenomenology has been one of the main and dominant schools in the field of western thought. It gradually developed from the second half of the 20th century, has contributed to the formation of intellectual foundations of western scholars and has influenced many fields particularly humanities domain, especially geography. In human geography, across the last decades, we see an evolving tendency among geographers in the field of urban studies, urban design and planning, rural planning, social geography, economic geography, political geography, cultural geography, and some other subcategories. They are directed towards a kind of human geography that has been influenced by by philosophy and methodology of phenomenology, or its derivatives, such as existentialism and interpretive and hermeneutic methods. The question is to see what methodology and principles the inspired geography is based on and what is its ultimate goal?  Phenomenological geography refers to geographic studies in which geographic phenomena and subjects are studied by researchers without any intermediaries, regardless of formal and abstract templates, and without reliance on pre-assumptions, theories and customary prejudice in scientific studies and merely as a phenomenology. Thus, in this regard, phenomenological geography has the following characters; A)  Immediate experience of objects and phenomena, 2) Review of place identity individually and uniquely (monography), 3) Intuitive and interpretive method in recognizing and understanding the phenomena, 4) Recognition of phenomena in the form of common sense, 5) Utilizing descriptions instead of explanation in identifying the phenomena, 6) Refusing pre-assumptions and categories and theories in identifying the phenomena.
Meanwhile, the presence and close participation of the researcher in the study of subjects and environmental phenomena and the description and explanation of phenomena and their real descriptions are considered as a positive character of this approach. However, refusing the hypotheses and pre-assumptions (which are actually impossible) and focus on awareness and subjective cognitions and suspension of external world (Epoché) in the process of recognizing phenomena can actually turns it into an idealistic approach, and unique cognitions of phenomena also lead to the lack of validation independent of the researcher, and ultimately confronts this approach with relativism. Thus, this can make phenomenology inefficient as a scientific method in geographic studies.
Conclusion
The philosophy and phenomenological methodology in different sciences, particularly in the field of humanities and social sciences, especially geography, merely refer to the participation of the researchers in the study of subjects and environmental phenomena. The approaches consider remote description and explanation of the phenomena inefficient. They emphasize on their real and deep description through direct and immediate intuition, and particularly suggest direct descriptions and real experiences in the field of researches related to practical plans for geographic places. It is worthwhile and important, and this aspect of phenomenology approach is considered a positive and strong point.Nevertheless, regardless of this positive aspect, the approach mentioned above has some basic and epistemological insufficiency, such as: refusing hypotheses and pre-assumptions, idealistic attitude and subjectivism, nomothetic approach in reviewing the phenomena which leads to the lack of true and false criteria or a lack of validation independent of the researcher’s mind. In other words, the approach leads to the lack of objectivity and, eventually, historicity and relativism. These issues encounter serious hardships utilizing it as a scientific approach in the geography domain, and thus, it lacks the efficiency and required capabilities to be utilized in the study fields related to social science, and particularly geography, as a “scientific” approach and methodology.    

کلیدواژه‌ها [English]

  • phenomenology
  • intuition
  • suspension
  • epistemological analysis
  • geography
  1. اسمیت، دیوید وودراف. (1395).پدیدارشناسی. ترجمۀ مسعود علیا. چاپ سوم. تهران: انتشارات ققنوس.
  2. افضلی، رسول. (1396). روش‌شناسی در جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک (روش‌های فرااثباتی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  3. ایران‌پور، اکبر. (1392). پدیدار هستی و تأویل ادراک. قابل دسترس در: http://archive.fdn.ir/content/view/63155
  4. بدیعی‌ازنداهی، مرجان و محمدهادی پوینده. (1392). «پدیدارشناسی و رابطۀ هویت و مکان در مقیاس‌های جغرافیایی». فصلنامۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی. سال 5. شمارۀ 2. ص 19-1.
  5. برت، ادوین آررتور. (1369). مبانی مابعدالطبیعی علوم نوین. ترجمۀ عبدالکریم سروش. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  6. پرتوی، پروین. (1392). پدیدارشناسی مکان. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن. فرهنگستان هنر.
  7. جعفرزاده، یوسف. (1390). «مقدمه‌ای بر روش پدیدارشناسی و هرمنوتیک در علوم انسانی». فصلنامۀ الهیات. سال 4. شمارۀ 14. ص 118-93.
  8. جمادی، سیاوش. (1385). زمینه و زمانۀ پدیدارشناسی. تهران: ققنوس.
  9. دارابی، علی. (1388). «رویکرد پدیدارشناسی در تجزیه و تحلیل پدیده‌های سیاسی». فصلنامۀ مطالعات سیاسی. سال 2. شمارۀ 5. ص 82-61.
  10. دارتیگ، آندره. (1392). پدیدارشناسی چیست؟. ترجمۀ محمود نَوالی. چاپ هفتم. تهران: سمت.
  11. رلف، ادوارد. (1390). مکان و حس لامکانی. ترجمۀ جلال تبریزی. بی‌نا.
  12. ریخته‌گران، محمدرضا. (1389). پدیدارشناسی، هنر و مدرنیته. چاپ دوم. تهران: نشر ساقی.
  13. ساکالوفسکی، رابرت. (1395). درآمدی بر پدیدارشناسی. ترجمۀ محمدرضا قربانی. چاپ سوم. تهران: گام نو.
  14. سروش، عبدالکریم. (1374). درس‌هایی در فلسفة علم‌الاجتماع (روش تفسیر در علوم اجتماعی). تهران: نشر نی.
  15. شرت، ایون. (1393). فلسفة علوم اجتماعی قاره‌ای: هرمنوتیک، تبارشناسی و نظریة انتقادی از یونان باستان تا قرن بیست و یکم. ترجمة هادی جلیلی. چاپ چهارم. تهران: نشر نی.
  16. شکویی، حسین. (1385). دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری. جلد اول. چاپ نهم. تهران: سمت.
  17. عبداللهی، عبدالله و جعفر جوان. (1389). درآمدی بر فلسفۀ علم و پژوهش در علوم انسانی: روش و روش‌شناسی. کتاب دوم. تهران: نشر چاپار.
  18. فارسی ‌محمدی‌پور، علیرضا و منیب طالبی. (1394). «مطالعۀ پدیدۀ بازار سنتی سنندج از منظر پدیدارشناسی». فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی. دورۀ هفتم. شمارۀ 3. ص 61-27.
  19. قائمی‌نیک، محمدرضا و مجتبی زروانی. (1392). «تمایز میان ذات و واقعیت دین: رفع یک ابهام در روش پدیدارشناسی دین». فصلنامۀ الهیات تطبیقی. سال 4. شمارۀ 10. ص 70-51.
  20. کاظمی، علی‌اصغر. (1386). روش و بینش در سیاست (نگرش فلسفی، علمی و روش‌شناختی). چاپ سوم. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
  21. گندمی نصرآبادی، رضا. (1389). «روش‌شناسی فلسفی ولفسون (روش فرضی–استنتاجی)». فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی. سال 16. شمارة 64 و 65. ص 210-191.
  22. لاکوست، ایو. (1391). از ژئوپلیتیک تا چشم‌انداز: فرهنگ جغرافیا. ترجمة سیروس سهامی. مشهد: انتشارات پاپلی.
  23. محمودی‌نژاد، هادی و همکاران. (1387). «پدیدارشناسی محیط شهری: تأملی در ارتقای فضا به مکان شهری». فصلنامۀ علوم و تکنولوژی محیط‌زیست. دورۀ 10. شمارۀ 4. ویژه‌نامۀ زمستان 87. ص 297-282.
  24. ملایری، محمدحسین. (1389). «فلسفۀ علم پدیدارشناسی هرمنوتیک و پژوهش کیفی». فصلنامۀ راهبرد. سال 19. شمارۀ 54. ص 106-59.
  25. منوچهری، عباس. (1394). رهیافت و روش در علوم سیاسی. چاپ هفتم. تهران: سمت.
  26. نقیب‌زاده، احمد و حبیب‌الله فاضلی. (1385). «درآمدی بر پدیدارشناسی به‌مثابة روشی علمی». پژوهش‌نامۀ علوم سیاسی. سال اول. شمارۀ 2. ص 53-30.
  27. َنوالی، محمود. (1369). «پدیدارشناسی چیست؟». فصلنامۀ پژوهش‌های فلسفی. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شمارۀ 135 و 136. ص 125-96.
28. Abdollahi, A. & L. Javan. (2010). An Introduction to the Philosophy of Science and Research in the Humanities; Method and Methodolog. Vol. 2. Tehran: Chapar Publication. (in Persian(.

29. Afzali, R. (2017). Methodology in Political Geography and Geopolitics (Post- Positivism Methods). Tehran: University of Tehran Press. (in Persian(.

30. Ash, James & Paul Simpson. (2014). “Geography and post-phenomenology”. Progress in Human Geography. Vol. 40 (1). 48–66. Available at:

31. http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0309132514544806

32. Badiei Aznadahi, Marjan. & Mohammad-Hadi Pouyandeh. (2013). “Phenomenology and the Relationship between Identity and Place in the Geographical Scales”. Quarterly Journal of Human Geography. Vol. 5. No. 2. PP. 1-19. (in Persian(.

33. Burtt, E. A. (1990). The Metaphysical Foundations of Modern Science. Translated by Abdolkarim Soroush. Tehran: Elmi-Farhangi Publication. (in Persian(.

34. Darabi, Ali. (2009). “Phenomenological Approach to the Analysis of Political Phenomena”. Journal of Political Studies. Vol. 2. No. 5. PP. 61-82. (in Persian(.

35. Dartigues, A. (2013). What is Phenomenology?. Translated by Mahmood Navali. 7th Edition. Tehran: Samt Paublication. (in Persian(.

36. Farsi Mohammadi-pour, Alireza. & Monib Talebi. (2015). “A Study of Sanandaj Traditional Bazaar from a Phenomenological Viewpoint”. Journal of Interdisciplinary Studies in the Humanities. Vol. 7. No. 3. PP. 27-61. (in Persian(.

37. Gandomi Nasrabadi, Reza. (2010). “Philosophical Methodology of Wolfson (The Hypothetico – Deductive Method) ”. Journal of Methodology of Humanities. Vol. 16. No. 64 & 65. PP. 191-210. (in Persian(.

38. Ghaeminik, Mohammadreza. & Mojtaba Zarvani. (2013). “The Distinction Between the Essence and Reality of Religion: Resolving an Ambiguity in the Method of Phenomenology of Religion”. Journal of Comparative Theology. Vol. 4. No. 10. PP. 51-70. (in Persian(.

39. Iranpour, Akbari. (2013). Phenomenon of Nature and Interpretation of Perception. available in: http://archive.fdn.ir/content/view/63155. (in Persian(.

40. Jafarzadeh, Yousof. (2011). “Introduction to Phenomenology and Hermeneutics in the Humanities”. Quarterly Journal of Theology. Vol. 4. No. 14. PP. 93-118. (in Persian(.

41. Jamadi, Siavash. (2006). Context and Age of Phenomenology. Tehran: Qoqnoos Publication. (in Persian(.

42. Kazemi, A. (2007). Method and Insight in Politics (A Philosophical, Scientific, and Methodological Attitude). 3rd Edition. Tehran: The Ministry of Foreign Affairs Publication. (in Persian(.

43. Lacoste, Y. (2012). de la geopolitique aux paysages: dictionnaire de la geographie. Translated by Siroos Sahami. Mashhad: Papoli Publication. (in Persian(.

44. Mahmoudi-Nijad, Hadi. & et al. (2008). “The Phenomenology of Urban Space: Contemplation on Promoting Urban Spaces to Urban Places”. Journal of Environmental Sciences and Technology. Vol. 10. No. 4. Winter 2008 Special Edition. PP. 282-297. (in Persian(.

45. Malayeri, Mohammad-Hossein. (2010). “The Hermeneutic Phenomenological Approach to Philosophy of Science and Qualitative Research”. Rahbord Journal. Vol. 10. No. 4. PP. 105-106. (in Persian(.

46. Manoochehri. A. (2015). Approach and Method in Political Science. 7th Edition. Tehran: Samt Publication. (in Persian(.

47. Naghibzadeh, Ahmad. & Habiballah Fazeli. (2006). “An Introduction to the Phenomenology as a Scientific Method”. Research Letter of Political Science. Vol. 1. No. 2. PP. 30-53. (in Persian(.

48. Navali, Mahmood. (1990). “What is Phenomenology? ”. Journal of Philosophical Research. Faculty of Literature and Human Sciences, Tabriz University. Vol. 135 & 136. PP. 96-125. (in Persian(.

49. Partovi, Parvin. (2013). Phenomenology of Place. 2nd Edition. Tehran: Institute of Literature; Institute of Compilation-Translation and Publication of Art Works (MATN); Academy of the Arts. (in Persian(.

50. Relph, E. (2011). Place and Placelessness. Translated by Jalal Tabrizi. (in Persian(.

51. Rikhtegaran, Mohammad-Reza. (2010). Phenomenology; Art and Modernity. 2nd Edition. Tehran: Saghi Publication. (in Persian(.

52. Seamon, David. (2000) “A Way of Seeing People and Place: Phenomenology in Environment-Behavior Research”. In S. Wapner, J. Demick, T. Yamamoto, and H Minami (Eds.). Theoretical Perspectives in Environment-Behavior Research. (PP. 157-178). New York: Plenum. Available at: https://www.researchgate.net/publication/29868932.

53. Shakoei, Hossein. (2006). New Perspectives in Urban Geography. Vol. 1. 9th Edition. Tehran: Samt Publication. (in Persian(.

54. Sherratt, Y. (2014). Continental Philosophy of Social Science : Hermeneutics, Genealogy, and theory from Greece to the critical twenty-first century. Translated by hadi Jalili. 4th Edition. Tehran: Ney Publication. (in Persian(.

55. Smith, D. (2016). Phenomenology. Translated by Masood Olia. 3rd Edition. Tehran: Qoqnoos Publication. (in Persian(.

56. Sokolowski, R. (2016). Introduction to Phenomenology. Translated by Nohammad-Reza Ghorbani. 3rd Edition. Tehran: Gam-e-Naw Publication. (in Persian(.

57. Soroush, Abdolkarim. (1995). A lecture on Philosophy of Science- Society (Method of Interpretation in Social Science). Tehran: Ney Publication. (in Persian(.

58. Speigelberg, H. (1970). The phenomenological movement: A historical introduction (2nd ed). Dordrecht: Klawer Academic Publishers.